Bursa İpeğinin Hikâyesi: Koza'dan Kaftana

Salon 3 'İplik ve Desen'in ortasında, ışığa duyarlı olduğu için loş bir vitrinde duran küçük bir kumaş parçası var: 17. yüzyıldan kalma bir Bursa kemha kaftan parçası. Bu parça, bir şehrin ve bir zanaatın altı yüzyıllık hikâyesinin özeti gibidir.

İpek, Bursa'ya nasıl geldi?

Anadolu'da ipekböceği yetiştiriciliği, 14. yüzyıldan itibaren Bursa çevresinde gelişti. Şehir; Uzakdoğu'dan gelen ham ipeğin ticaret yolu üzerinde olduğu için hem yerli koza hem de ithal ipek işlendi. Osmanlı yönetimi ipek ticaretini vergilendirdi, loncaları düzenledi ve Koza Han'ı çevresinde büyük bir ticaret merkezi kuruldu.

Kemha nedir?

Kemha, ipek zemin üzerine altın veya gümüş sırma tellerle dokunan, en değerli Osmanlı kumaşlarından biridir. Dokunması çok emek ister: bir arşın kumaş için iki dokumacının günlerce çalıştığı kayıtlıdır. Desenler çoğunlukla lale, karanfil, nar ve selvi gibi bitkisel motiflerden oluşur. Bu motifler yalnızca süs değil, dönemin simgesel dilinin parçasıdır.

Parçayı özel kılan ne?

Müzedeki parçanın arkasındaki atkı yapısı, gümüş telin gerçekten dokunduğunu gösterir; işlenmiş (nakışla eklenmiş) bir tel olsaydı arka yüz farklı görünürdü. Parçanın kenarındaki dikiş izleri ise bir kaftanın kolundan alındığını düşündürmektedir. Işık hassasiyeti nedeniyle parça yılda yalnızca altı ay sergilenir; diğer altı ay özel bir depoda dinlenir.

İpek bugün

Bursa'da ipek dokumacılığı küçük atölyelerde sürmektedir. Müze atölyemizde her yıl iki kez bu geleneğin ustalarını ağırlıyor, ziyaretçilerin el tezgâhında dokuma deneyimi yapmasına olanak sağlıyoruz. Salon 3'ün kapanışında bir 'koku istasyonu', ipek kozasının işlenme aşamalarını dokunsal örneklerle gösteriyor.

Ziyaretçi önerisi

Salon 3'te 20 dakika ayırın: önce kemha parçasına yakından bakın, sonra duvardaki kozalardan ipliğe giden aşamaları izleyin ve son olarak şalın yanındaki dokunsal örnekleri deneyin. 'Bursa İpeği' tema turumuz hafta sonları 75 dakika sürer ve bu hikâyeyi uzman rehberle anlatır.

Kuru ipekten giysiye: üretim zinciri

• Koza yetiştiriciliği: İpekböceği yaklaşık 30 gün içinde dut yaprağı yiyerek koza örer.
• Çözme: Koza sıcak suda çözülür; tek bir kozadan yaklaşık 1.000 metre sürekli iplik elde edilir.
• Bükme ve boyama: İplik bükülür, doğal boyalarla (kök boya, çivit, kermes) boyanır.
• Dokuma: Çözgü tezgâha gerilir, atkı ipek veya sırma telle atılır.
• Terzilik: Kumaş, kesilerek kaftan veya şala dönüşür.

Müzemizin blog arşivinde, Salon 3'ün diğer eserlerini ve dokuma tekniklerini anlatan yazılar da bulabilirsiniz. Tekstil koleksiyonumuzla ilgili araştırma talepleri için kütüphanemizden randevu alabilirsiniz.